Entrevista a Xulio Valcárcel por Ana Madarnás

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Entrevista a Xulio Valcárcel por Ana Madarnás

Xulio Valcárcel por XXO

xulio

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Xulio Valcárcel por XXO

Xulio Valcárcel visto por Tonia Vázquez

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Xulio Valcárcel visto por Tonia Vázquez

Poética da casa

 Revista Grial nº199

Tomo LI  Xullo, Agosto, Setembro 2013 

 

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Poética da casa

“Se Envellecemos Xuntos” en Español e Inglés

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en “Se Envellecemos Xuntos” en Español e Inglés

Ernesto Sábato, Rábade Paredes, Bieito Iglesias e Alonso Montero con Xulio Valcárcel

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Ernesto Sábato, Rábade Paredes, Bieito Iglesias e Alonso Montero con Xulio Valcárcel

Julia Uceda e Xulio Valcárcel

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Julia Uceda e Xulio Valcárcel

Retrato de Xulio Valcarcel por Alfredo Erias

 

 

 

 

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Retrato de Xulio Valcarcel por Alfredo Erias

Caricaturas

Xulio visto por Alfredo Erias

por Sonia G.por Xurxo Gómez Chao

por Xurxo Gómez Chao

por Xaime Illa

por Marielle

por Alberto Carpo

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en Caricaturas

EN VOZ BAIXA. A TRAVESÍA POÉTICA DE XULIO L. VALCÁRCEL

Por Luciano Rodríguez

(Profesor da U.D.C.)

1.

O título co que presentamos esta selección da obra poética de Xulio L. Valcárcel (Lugo, 1953) cremos que lle acae perfectamente: En voz baixa. Certamente tratase dunha poesía de modulación suave e sen estridencias, mais ben perceptible e diáfana, totalmente definida nos seus timbres de frecuencia e sostida na súa proposta temática.

Ao longo destes “anos de poesía”, de exercicio da súa vocación poética, podemos asistir á lenta maduración da voz que se anuncia en Víspera do día (1979) e que se amosa na plenitude en Memoria de Agosto (1993).

Mais antes de chegar aquí, outras peripecias houbo na travesía. Dela daremos conta nas páxinas que seguen.

2.

No cambio de dirección que se opera na poesía galega á altura da segunda metade da década dos setenta xogaron un papel de primeira orde dous grupos poéticos: “Rompente” e “Cravo fondo”. Formando parte deste segundo atopamos a Xulio L. Valcárcel. Corría o ano 1977 cando, xunto con outros compañeiros –Ramiro Fonte, Xesús Rábade Paredes, Xavier Rodríguez Barrio, Xesús M. Valcárcel, Fiz Vergara Vilariño e Helena Villar Janeiro- facía(n) a súa aparición en público co manifesto e antoloxía que daba nome ao grupo: Cravo fondo.

No manifesto programático que acompaña a selección de poemas expoñen con certo detalle as súa propostas-intencións de renovación para a nova poesía galega que eles propugnan.

Se ben na proposta do grupo aínda quedan pousos formativos da poesía social (non se nega a dimensión social da poesía) á que eles queren ser alternativa, nos máis dos textos incluídos no libro hai un predominio moi claro dunha poesía de corte amoroso, intimista, existencial… que logo despois irá tomando corpo na obra individual de cada autor e de forma determinante na de Xulio L. Valcárcel.

“Cravo Fondo” era ben consciente da necesidade inaprazable dunha viraxe na poesía como manifestaba Xulio nunha entrevista que lle fan ao pouco de saír o libro:

– En Galicia, o que se estaba a facer, ó noso xuicio, non era o correcto, anque tivera o seu valor, xa que caía por un lado nun formalismo elitista e por outro nunha seudo poesía; era froito dun momento político e polo tanto literariamente oportunista, magoaba tanto a loita política como a propia literatura. Había un vacío poético. Debía aparecer, polo mesmo, algo que conxugara o compromiso do poeta, como home galego e como membro dunha sociedade concreta, coa postura literaria, e como tal, cun plantexamento estético.

 

O primeiro paso estaba dado, após el virán outros e a proposta renovadora irá manifestándose e clarificando de forma ampla en múltiples voces e ámbitos.

Ramiro Fonte ten posto xustamente de relevo o importante papel desenvolto por Xulio L. Valcárcel no cambio que se produce na poesía galega que aínda se movía polos barrios da poesía social epigonal e a poesía que noutro lugar denominamos dos oitenta. Sexan as palabras do poeta de Pontedeume as que falen da oportunidade e feliz contribución do autor de Víspera do día á inflexión poemática:

Quizais moitos non se decataron da verdadeira importancia que tivo naquel momento a voz de Xulio Valcárcel como ponte entre a dos poetas sociais novísimos dos setenta e os poetas dos oitenta. A reflexión e a crítica sobre a poesía non abondaba, pero isto tamén foi debido a que, a partir daquel primeiro libro, a poesía de Xulio Valcárcel quixo manter un ton en voz baixa e recollerse e, para escoitar ben os seus significados profundos, hai que afinar o oído, e ilo afacendo ó misterio dos sons fráxiles, das palabras vulnerables e tremedoiras entre as que pasa, como un sopro de luz, a mesma vida.

 

 

3.

O primeiro poemario de Xulio L. Valcárcel –Vispera do día– data do ano de 1979. Sendo o seu primeiro libro, ben poderíamos dicir que non se trata dun libro primeirizo. Hai unha proposta poética perfectamente definida e con vocación de continuidade.

 

Víspera do día está composto na súa estructura externa ou deseño editorial por vinteseis poemas clasificados mediante números romanos -I…XXVI-, sen título, agás a composición nº XII, que será a que dea título ao libro, “Víspera do día”, e que intencionalmente ocupa un lugar central no poemario, sendo unha das pezas claves para a comprensión da filosofía poética que vertebra Víspera do día.

Segundo palabras do seu prologuista, Domingo García Sabell, o libro responde a unha sensación de inquietude, insatisfacción, inseguridade e desacougo. Lemos cara ao final do “Limiar”:

Os ollos pescudadores atopan, pois, diversos estratos sumamente definidores da estrutura humana do autor. Postos en sumaria ringleira, poden ser os que siguen: Insatisfacción. Necesidade do absoluto. Rebelión contra o tempo. Protesta contra o asoballo. Frustración anticipada. Lóstregos de ledicia tamén anticipada. Refugo do medo. Noxo dediante da realidade comunitaria. Desconfianza do amor sublimado e perenne. Resistencia á entrega da persoa. Melancolía. Arela constante dun punto de apoio -transcendencia- que, de momento soio as palabras ofrecen.

Víspera do día é un libro áspero, duro, esquinado, inconformista, pero tamén é un libro onde hai espacio para a xenerosidade, a tenrura, o amor que se nos quere roubar e a entrega aos iguais que con el camiñan polo ámbito das sombras que dificultan o día, a luz.

Voz individual, experiencia persoal, mais que non deixa de reflectir unha vivencia compartida. Ramiro Fonte escribiu, no xa citado prólogo de Memoria de Agosto, unha palabras ben atinadas a este respecto:

Sabedor de que as etapas da vida teñen altos e baixos, Xulio Valcárcel quixo deixarnos, como moi poucos poetas galegos daquel tempo, unha mostra do desacougo xeracional, da primeira creba dos ideais e dos mitos, pero indicábanos, dun xeito positivo e esperanzado, que todo aquilo era pasaxeiro e que a vida, a fin de contas, permanecía perante un coas súas futuras victorias e derrotas, e había que xogala sen caer no nihilismo nin no desencanto e sen renunciar a tomala en serio desde os poemas que o tempo iría debullando para nós. Creo, ademais, que poucas obras de mocidade interrogan e reflecten aquel tempo como Víspera do día e por iso volvo a ela en certos momentos nos que quero repasar os anos, as palabras xenerosas que nos deron os compañeiros de viaxe.

E xa situados no entramado de época fagamos algunhas calas na esfera temática dun mundo que se anuncia na flor que abre cara a un fruto denso.

Os poetas, polo xeral, soen acreditar bastante pouco nas “poéticas” (ou ao menos iso é o que din). Eu, lector e estudoso da poesía, non poeta, concédolle un pouco máis de importancia (a non ser que estean feitas para despistar ou epatar, de todo pode haber) e, xa que logo, vou reparar no primeiro poema de Víspera…, “A xeito de “poética”” (segundo o autor o define no índice que figura ao cabo do libro). Copiamos o texto:

I

DEPRENDEDE daqueles que agonizan cada día

(Imos afondando                    Situados

nun camiño longuísimo no tempo

primeiro os pés os xionllos logo

fóronsenos esbarando nun bagoxar

de días vellos   sucedéndose    Fóronsenos

esbarando os xionllos    o corazón     os ollos

nun progresivo caer buscando o fondo.

Hoxe camiñamos por túneles de medo)

Viaxo ó home. Deprendín

na soedade das tabernas

e na escura visgosidade dos prostíbulos.

Non pró héroe, pró home escribo.

Quede ben crara a miña postura diante a morte.

Das meniñas dilatadas polo medo,

dos ventres deformados, a soedade, a anguria.

Da íntima traxedia de ser home,

nace a miña verba.

Ó home que está esencialmente soio

que ten medo e fame,

ó home que come ese alivia cando defeca

eu non vou redimilo, xa é tarde.

Pra el. Pra ti. Porque

todo está perdido, porque xa a noite como unha cobra

éntranos pola boca

e afóganos. Porque sentimos

bradar a anguria en ondas de pavura

a tempestá crecentes,

pra vós estes poemas do home pró home.

 

Velaí o seu manifesto de intencións para este primeiro tramo da súa travesía poética.

No poema que acabamos de ler e, por extensión, no conxunto do poemario, hai unha visión existencialista: o home como ser encadeado á loita e ao fracaso, resignado a “agonizar” cada día, o home como ser irremediablemente destinado á morte, nada o pode salvar, ¿nada?, e este é o seu sino: irse afondando

nun camiño longuísimo no tempo

e isto irá ocorrendo lentamente como se se quixese recrear nesa longa e prolongada derrota. Todo se perde, “nada se recupera”, nesa loita desigual que libra co tempo adverso. O poeta e os homes –na súa visión- viven nunha atmosfera abafante:

Hoxe camiñamos por túneles de medo

Mais dá a volta, revóltase contra a situación de orfandade e desarraigo e decide pórse a carón dos seus iguais:

Viaxo ó home

e aberta e solidariamente con el enceta o seu diálogo desde a casa da palabra que ergue como común refuxio:

Non pró héroe, pró home escribo.

 

Velaí a razón do seu canto. Pero a palabra é feble e sabe que a través dela non pode redimir ao solitario, ao que sofre e ten medo:

 

(…)                              Porque

todo está perdido,

na noite simbólica que se proxecta sobre os muros da derrota. Mais queda a solidariedade, esa forza interior que xunta as almas que camiñan polo territorio adverso. De aí que peche o poema ofrecendo a súa man de palabras como cativa e grande doazón:

pra vós estes poemas do home pró home.

Esta é a filosofía de fondo que atopamos en moitos textos, e en concreto, nos dous primeiros poemas do Víspera do día que figuran na selección que ofrecemos.

Mais para a crónica da derrota, da que tan fatigosamente vai dando conta na palabra desgarrada, acha unha táboa de salvación no amor que vivifica, mentres que dura. Así o podemos ver no poema seleccionado que comeza “MIRO nos teus ollos a vida”. O eu, denortado, perdido na brétema do desamparo, vén a se atopar na outredade feminina:

Busqueime na grave soidade das estacións

nos tristeiros invernos,

na ollada dos meniños…

E pensei atoparme, ao fin,

na paixón arrebatada que che sobe polo centro

cara a vida.

Antes de que chova sobre ti

a cinza do tempo,

e sexan dúas mortas bolboretas

os teus peitos.

Hoxe os corpos, adoecidos, ámanse sen fin.

E amor será o que traia un aire de liberdade; a música dos corpos abre as portas á esperanza, incendia os ánimos e

 

Por todas partes,

un vento ledo vai derrubando estatuas.

E xa que que nada se recupera, o laio prolóngase, o tempo segue a abrir feridas, agranda a finitude, fainos sentir inútiles. Contra esta aflicción nacen as palabras, tal e como sentencia no poema central do libro:

Xa só na palabra me trascendo”.

Víspera do día, libro da noite vital, da derrota, do desarraigo, tamén é un libro da mañá que se albisca, do día e da luz que se desexa, do futuro, da arela da esperanza. Nesa loita desigual que libra no duro combate verbal “realidade e desexo” vence o poder da palabra, xa que será a que dea fe da esperanza que con forza se afirma. Leamos, senón, o final do poema mencionado:

 

Non cara á morte na que estou,

cara a vida ireime,

onde sexa posible a fe na loita

onde a vida sexa posible.

Atrás os remotos na memoria corpos amados,

os inútiles buracos percorridos,

a morte toda atrás.

Ireime buscando o aire,

a luz, o día primeiro,

algo de paz, algo de paz…

Onde sexa posible a vida,

onde o meu corazón e a terra latexen a compás.

Víspera do día, poemario marcado por uns presupostos existencialistas, tematizados na crónica do ser angustiado, desesperanzado, deixa aberta -abre- a porta á esperanza no día que se aveciña (que fervorosamente desexa que se aveciñe). Amais Víspera do día anúncianos algunhas das fixacións temáticas que van configurar a cosmovisión valcarciana: o verso solidario e humano coas feridas da xente, a vida como don mais sempre ameazada polo poder destrutor do tempo, e o poder da palabra, única voz que nos seguirá anunciando.

Estas son marcas da obra de Xulio L. Valcárcel que teremos oportunidade de ver como han ir fraguando un corpo poético fortemente cohesionado e dunha grande efectividade comunicativa.

 

 

 

4.

Alba de auga sonámbula, publicado catro anos despois, será a segunda entrega que nos faga o poeta lugués. Un conxunto de sesenta e unha composicións, breves ou relativamente breves, agás a que pecha o poemario, titulada “Liquidación por derribo”, longo e alucinado texto que tenta expurgar as fantasmas da memoria, configuran o material poético deste novo treito da súa travesía.

A primeira observación da lectura externa textual que temos que facer é que todos os poemas aparecen titulados, servíndonos así de guía orientadora cara ao corazón da proposta temática. Por outra parte, isto dálle unha certa autonomía a cada composición dentro da configuración significacional do libro, creando unha visión múltiple da experiencia poetizada.

Outro aspecto que chama inmediatamente a atención lectora son os cambios de perspectiva do(s) protagonista(s) poemático(s) que se nos amosa en distintos rexistros pronominais.

Con todo a voz dominante é a do eu poemático que se anuncia nas experiencias vividas e recuperadas no espacio dimensional da palabra:

Medrei silencioso no lentor das lagoas

das orixes

baixo a tépeda caricia da saudade.

(…)

como podemos ler no poema que abre o libro e noutras moitas composicións, pasando polo eu que se desdobra en ti, a técnica do espello, o autodiálogo:

Atravesas este tempo

nos lentos barcos da lembranza,

á percura daquel neno

remontas pasos, amistades,

insomnios e caricias,

noites de soedade polo camiño.

(…)

Noutros poemas achamos un “nós” que nos fala de experiencias compartidas, ou dunha voz que se torna colectiva na súa forma lingüística comunicante:

Iremos atravesando un longo outono

de esmorecidas frores de tallos cortados,

agónicos cervos de sede imposible

e carballos de brancas lúas

buscando o fondo.

(…)

Ou será nalgúns poemas a terceira persoa do plural a que conduza a crónica textual duns feitos que veñen tamén a reflectir certas zonas do eu creador:

Gallopan na noite cara á morte

os cabalos suicidas,

trefolgan, resuflan, cegos

teiman frenéticos nun fin que se alonga.

(…)

Na aparente neutralidade da terceira persoa o eu agocha unha arela de obxectividade, xogando coas máscaras, querendo dar a imaxe dun certo distanciamento do motivo poético que sempre desemboca na implicación do eu que se sente habitante nese espacio significativo múltiple ao que todo poema debe aspirar.

Alba de auga sonámbula é unha viaxe ás orixes, ao comezo, ao mundo que se lle foi perdendo e que se quere recuperar nese intento encomiable da refundación por medio da palabra. Ecos, memoria, cinza do tempo, desacougo, sensación de vacío, angustia polo medo de se saber incapaz de recuperar aquilo que foi a súa máis absoluta e íntima vivencia, persoal ou de memoria colectiva. Trátase dun libro marcadamente elexíaco. Habitamos casas abandonadas, cruzamos corredores en sombra, galerías da memoria; escoitamos voces na distancia, eco de pasos; vivimos sensacións que se foron e que deixaron estes sons apagados, case imperceptibles; respiramos o aire rareado dos armarios; percibimos a suor dos corpos que habitaron as casas, o olor a roupa usada e a flores murchas; sentimos a presencia da morte que se manifesta na atmosfera que envolve ao(s) protagonista(s) poemático(s) que viven invernos tristísimos e longos nun tempo que nos vén sendo próximo. Todo é cinza do tempo, chama e cinza, amorosa e tenramente recreado, “aberto ao aire xeado da retirada”, como sentencia o poeta no último verso do poema “Retirada”.

A intención que guiou ao poeta está clara neste manifesto poema que encabeza o Alba de auga sonámbula:

 

QUE TODO CANTO AMEI

POIDA ABARCALO

NA PAISAXE DILATADA

DA LEMBRANZA

CANDO IMPLACABLE

ENTREGO DÍAS FELICES

CONSUMIDOS NA VORÁXINE

Á DERROTA

E RECORRO CARA ATRÁS

A MIÑA HISTORIA

Alba de auga sonámbula consideramos que é un poemario dunha grande intencionalidade e pretensións, que dispón dun excelente material, pero non sempre se soubo pautar na clave máis apropiada esta “música das idades”, sexa pola falta de distanciamento ou maduración, ou por exceso de precipitación e falta de condensación na pulsión tensional do poema.

Máis tamén temos que recoñecer que o libro ten grandes acertos, algúns deles correspóndense cos nove poemas que figuran na nosa selección, entre eles o primeiro grande poema escrito por Xulio L. Valcárcel. Referímonos evidentemente a ese monumento chamado “Pensativa a avoa presente na tarde a súa fin”.

 

 

 

5.

No ano 1987 publica Xulio L. Valcárcel o seu terceiro poemario, Solaina da ausencia. A estas alturas da súa andadura xa ten totalmente asumida a conciencia da vida como perda e desde este principio xerador e condicionador da mirada poética recóllese na interioridade dos momentos, das “cousas” que se lle foron; practica unha poética da ausencia, chea de longos e demorados silencios, chea de voces que apenas se oen, que son un roce, mais que son tremendamente elocuentes para a recuperación do espacio ao que somos convocados na palabra que volve a dar vida aos ámbitos amados, a “solaina da ausencia” na que escenificaba a vivencia.

Xulio L. Valcárcel, afable comunicador quixo -neste libro- facernos chegar a mensaxe o máis nitidamente posible e non dubidou en facer unha aproximación explicativa dos motivos que o guiaron e do obxectivo que procuraba coa elaboración do poemario, xesto que é ben de agradecer, xa que propicia o lugar de encontro na palabra e a comunicabilidade, sen por iso forzar a interpretación persoal do lector. Sabe moi ben que na claridade está a densidade conceptual.

Efectivamente, no “ENVÍO A FIZ VERGARA VILARIÑO” dános claves que nos van ser de suma utilidade para un maior disfrute e comprensión da súa prosposta poética:

Amigo Fiz,

Hai un momento -pasados os vintecinco anos-, na que constatas, con perplexidade, que levas decorrida unha parte importante da túa vida; que a xuventude está pasando por ti sen decatar-te. E ese tránsito á plena madurez e ás responsabilidades que necesariamente hemos de afrontar, fai-se máis doloroso cando comprobamos que pasaron eses anos de xuventude sen unha vivencia plena, porque nos foi negada.

Tés entón a sensación de ser víctima dun expolio, de que escuras forzas che están impedindo a realización plena e libre da túa vida.

Eis a xénese deste libriño que, a túa indulxente consideración, agora someto.

“Solaina da ausencia” quere recoller esa vivéncia de desposesión e de perda. Eses ocos que os seres, as cousas e os recordos máis amados, van deixando en nós.

Non é un libro de amor cantado desde a auséncia da amada, anque teña, é certo, ese tema como referencia. E un libro que quere afondar na experiéncia, común a todos os homes, da perda. Perda dos propios días, perda dos seres queridos, perda das cousas, que nos acompañan un tempo e envellecen, e, á súa maneira, tamén morren… Tal parecera que imos colleitando vivéncias para despois perdelas.

Tratei de buscar a palabra espida, sinceira, parca de artificios; e un clima de credibilidade elexíaca, de comunicación solidaria.

Xa coñeces o meu gusto polas paisaxes interiores, polos espazos desolados e enigmáticos. Tratei de facer unha poesía de temática esencial, válida para calquer tempo e lugar, e de achegar-me á cara oculta da realidade, máis aló de enganosas apariéncias.

Simples declaracións de principios? Vós debedes xuzgar. Eu dariame por cumplido se para tí e para unha presa de posíbeis lectores, houbese siquer algúns versos traspasados do emocionado tremor, da vivéncia inefábel da beleza, que tantas veces atopei nos teus poemas.

Extenso e intenso texto, mais cremos necesario reproducilo enteiro xa que de non o facer sería roubarlle protagonismo á persoa que motiva esta introducción, e que fale de sí, nada máis enriquecedor. Xa temos, pois, en marca a proposta lectora.

De seguido imos achegarnos un pouco máis á Solaina da ausencia e farémolo ocupándonos da montaxe estrutural do poemario, dos movementos temáticos e da sabia manipulación do material lingüístico.

Solaina da ausencia consta de vintetrés poemas ordenados con números romanos. Dentro do conxunto podemos establecer dúas partes: unha primeira que estaría constituída polos poemas ou fragmentos que van do I ao XXI. Ningún deles leva título e responden a unha organización encadeada: o último verso dun poema pasa a ser o primeiro da composición seguinte:

(…)

Mellor borrar, cecais, esta sombra

mentres te aferras, teimosa, na lembranza.

MENTRES TE AFERRAS, TEIMOSA,

NA LEMBRANZA

(…)

A segunda parte estaría formada por dous poemas ou fragmentos –XXII e XXIII- que figuran sob o título “Aportación para un debuxo da ausencia” entre os que non se dá o proceso de encadeamento que viamos nos textos anteriores.

O crítico Xesús Gonzalez Gómez ten feito a seguinte consideración sobre a organización do poemario:

(…)De primeiras penso que logo do envio a Fiz Vergara, debera ter posto o poema que vai ao final: “Aportación para un debuxo…”, e digoo porque neste poema vai dicer o poeta o que é, o que parece a auséncia: “A sua pel de coello/ eriza ameazas”, “frentes macilentas/ e roupa xa usada, páramos desabitados/ e hospitais sen esperanza,/ algo enfermizo/ reclama”. (…) Pero a auséncia é máis cousas: “Parece feble… pero a Auséncia/ é unha casa grande e vacía/ onde o tempo tece unha telaraña/ de sombras xa perdidas/ entre a cinza,/ mentres através dunha chuvia escura/ que esbara nas xanelas,/ aquel neno que fomos pensativo nos mira”. Iso é, iso parece a auséncia, por iso, precisamente, penso que este debera ser o primeiro poema da entrega, pois logo vai o longo poema onde a auséncia está presente e se sabemos o que é a auséncia poderá-se saborear máis a tristura dos poemas.

Certamente que nestes dous fragmentos fai unha definición aproximativa do que pare el é a Ausencia, mais cremos que a orde que propón o crítico ourensán afincado en Barcelona non ten ningunha xustificación. Nós pensamos moi pola contra que a intención de Xulio L. Valcárcel foi servirse da manifestación dos motivos da ausencia, para logo pasar a “debuxala”, definila. De aí que primeiro se ocupe da manifestación dos motivos temáticos, para, finalmente, rematar na síntese conceptual da esencialización.

Vexamos, aínda que sexa moi brevemente, cales son estes motivos temáticos, soporte do pase da(s) mirada(s) pola Solaina da ausencia.

Podemos ver que cunha montaxe de diálogo coa amada ausente o poeta intenta recuperar días perdidos na néboa da distancia, días nos que a amada a foi todo:

 

A primavera da miña vida tivo o teu nome.

Pero o tempo do amor pasou e foi semeado “a distancia”, “o olvido”. O seu poemático “recupera” a luz daqueles días nos que a vida foi -era/é- unha “fermosa e alegre moradía”. De aí que exclame e sinta a dor da caída que apaga e apousa nos ollos. Sedas do tempo:

Polos bosques do ensoño

voan flores murchas

Cae a auga polas goteiras da alma.

A distancia, o olvido.

¡Canto amei a luz daqueles días!

Fica o teu perfume na porcelana do tempo.

 

Tremenda é a forza devastadora do tempo; fainos ir esmorecendo lentamente, nada escapa ao seu poder que remata convertendo en cinza o que foi a chama vital:

ARRINCONANOS O TEMPO

Fainos cinza morta,

sombra de outrora.

O tempo. O tempo converte

ao neno en home,

e ao home en sombra.

Apaga a luz dos ollos.

Alónxanos de nós

e desbasta a memoria

dos camiños e dos corpos.

 

É imposible o retorno, toda camiña cara á fin irremediable, só nos vai quedando o nome, a palabra que diga e siga falando por nós, de nós, noutro tempo, no que a voz lectora irá facendo presencia, vida, da ausencia; por iso a amada ocupa outra vez o ámbito na encarnación da palabra:

 

(…)

De ti, quédame o nome.

Sinxelo cristal,

na escuma das copas

volta o teu nome musical

case olvidado.

Abocados ao vacío

en tempestades de furia,

en abertos estertores

vén o teu nome como unha áncora.

¿Que hei dicir eu, miña amada?

Todo apodrece nunha néboa

na que seremos ti e eu,

descoñecidos.

 

E esta proposta temática desemboca nesa definición da ausencia que xa fomos entrevendo:

(…) Pero a Ausencia

é unha casa grande e vacía

onde o tempo tece unha tea de araña

de sombras xa perdidas

entre a cinza,

mentres a través dunha chuvia escura

que esvara nas xanelas,

aquel neno que fomos pensativo nos mira.

 

En “Aportación para un debuxo da Ausencia” o eu poemático deixa de se dirixir á amada, reconcéntrase na súa historia para contemplar no espello dos días as feridas que o tempo foi abrindo no corazón, recollidas agora no corpo das palabras. Algo que soubo ver moi atinadamente o psiquiatra Fidel Vidal:

A esencia da auséncia está en notar -percibir con/sin obxecto, sentir, facer notábel- a presencia daquel/a que non está.

En Solaina da ausencia Xulio L. Valcárcel consegue tensar a expresión nun equilibrio de forzas que van dun extremo ao outro: da luz á sombra, da perda á recuperación, do día á noite, da esperanza ao desgarro, do pasado ao presente… Todo se vai recollendo na voz crepuscular que convoca o espello da caída.

A linguaxe adelgázase, faise case materia transparente, esencialízase para mellor representar o espírito de fraxilidade, o espírito dun tempo, dunha vivencias, dunha experiencia vital que escribe en pentagramas de ausencia presentizada.

Levidade, transparencia, palabras que suavemente nos rozan, que fortemente evocan na voz que se insinúa en ecos, en pasos que demoradamente nos chegan…

Reiteracións, aliteracións, anáforas, paralelismos, profundos silencios, espaciados do verso na páxina, conseguen darlle unha grande trabazón e unidade a este poemario, amais de cargar os campos sémicos dunha dimensión intensificadora mercé á súa insistencia expresiva.

Con Solaina da ausencia cremos que Xulio L. Valcárcel deu totalmente coa súa

voz persoal, sendo este o seu primeiro fruto de madurez.

6.

A próxima entrega poética de Xulio L. Valcárcel tardará seis anos en aparecer, e entón farao por partida dobre: O sol entre os dedos e Memoria de Agosto.

Mais este período que vai do 1987 -publicación de Solaina da ausencia– ata o 1993 non foi unha época vacía, estéril, senón que o poeta seguiu escribindo e redondeando a súa proposta poética. Como adianto do seu traballo creador entregaranos dous libriños.

O primeiro, Agosto, libro de artista, leva un gravado do escultor brasileiro A.L. Piza e recolle dez poemas -“Cadencia”, “Topacio”, “Rumor”, “Agosto”, “Hora redonda”, “Xogos”, “Praza de Siena”, “Signos”, “Presaxios” e “Adagio, ofrenda última”- que pasarán (agás o titulado “Xogos”) a formar parte do Memoria de Agosto. Son poemas cargados de luz, afirmación vital, claridade, máis neles tamén se encerra a idea de algo que está na plenitude e, como tal, abocado a se agostar, ao declinio. Ou para dicilo con expresión de Juan Ramón Jiménez, da que Xulio tanto gusta, atopámonos perante uns poemas de “A luz co tempo dentro”.

O segundo adianto que nos fai -1992- é Subida al Angel. Nesta entrega figuran seis poemas: “Meu meniño, cando chegues”, “Descubrimento da música”, “Has gardar en ti”, “Chego tarde á casa”, “Escoito desde o interior dun templo románico a voz do fillo chamando” e “Regreso”. Todos eles van a ser incorporados a O sol entre os dedos, libro do que xa pasamos a falar.

 

 

 

7.

O sol entre os dedos está formado por corenta e un poemas distribuídos en tres seccións: “Subida al ángel”, “Ollos nenos” e “Verdade en ti”. Cinco poemas configuran a primeira sección, dezaseis a segunda e vinte a terceira.

¿Que mundo reflecten? ¿Que pasos guiaron ao poeta por estes camiños de difícil tránsito e plural beleza? Leamos a dedicatoria e xa estaremos dando o primeiro paso cara ao corazón do poemario:

A Daniel

A todos os nenos

A aquel neno que fomos

Ao neno que aínda en nós permanece

Mundo da infancia, da inocencia, da non culpa, da seguridade da vida cando a mañá é un espacio de cores que anuncia a epifanía do tempo que se aveciña. A ningún lector da poesía de Xulio L. Valcárcel se lle escapa que o tema do neno, da infancia, é unha recorrencia na súa obra. E aquí, na dedicatoria, non fai senón clarificarnos o porqué da súa fixación: nela está o futuro e as claves que van condicionar ao futuro ser.

O sol entre os dedos convócanos á celebración, ao gozo, pola chegada dun novo ser (Daniel, o seu fillo). É un libro particular, íntimo, persoal, individual, pero cunha clara intencionalidade colectiva: o autor non só quere dar conta dun feito persoal gozoso, o da paternidade, senón que lle interesa, amais, reflexionar sobre este suceso en si.

Así, pois, atopámonos perante o mundo do fráxil, indefenso, cheo de tenrura, sensibilidade, situación provocada pola chegada dese ser ao que deu vida, mais que segue a ser un misterio. Os preparativos da chegada, a presencia do ser no espacio poemático e a afirmación e interrogación que lle produce saberse ser continuado son os tres movementos que rexistramos na andadura poemática.

Trátase de poemas breves, soltos, de andadura lixeira, decarnados de ornamentalidade; todo está disposto para o gozo celebratorio. Mais detrás desa aparente naturalidade expresiva podemos adivinar unha loita coas palabras ata chegar a tan feliz esencialización. Vexamos isto na lectura deste “inocente” poema:

AS MAZAROCAS DO MILLO,

os seus grans de ouro.

As chorimas acendidas

sobre o verde dos soutos.

Amarelo e lento solpor

Tinguido de amarelo todo.

Dóame a vida a ofrenda

do esplendor máis puro:

o sol entre os dedos

do meu fillo.

O suave enunciado, a palabra sedosa, a voz que modula lentamente, a cor dourada que invade as estancias do poema ata facer que o amarelo transporte ao eu poemático á vivencia plena que o reconcilia coa vida e que o fai feliz habitante. Momentos de intensísima vivencia en voz baixa poden verse tamén en moitos poemas, do que pode ser exemplo o que incluímos na selección, “Espacio branco”.

A poeta e catedrática de Literatura Julia Uceda escribiu unha reseña sobre “O sol entre os dedos” que non podemos deixar de mencionar, pola sabiduría con que soubo captar as claves do poemario, e coa que estamos plenamente de acordo. Di a escritora sevillana afincada en Ferrol.

No sé si tendría yo que dar una justificación más convincente de porqué en este niño –y en él todos los niños porque la poesía de López Valcárcel es personal pero no anecdótica- se han señalado los aspectos heroico de todo ser humano. Al niño no le acontece nada que no le haya acontecido a todos los demás. Pero la novedad, en este caso, es que el poeta ha vislumbrado un estado anterior al nacimiento; el que el nacer sea una revelación de lo que ya existía y fue visto en otro lugar, en un templo románico y en un tiempo que no es el nuestro; la llegada a la ribera si no en un cisne sí en un barco de igual blancura y, finalmente, el que entienda el poeta que para nacer probablemente no ha bastado el deseo de quienes esperan al niño sino que, de alguna forma misteriosa, el héroe haya decidido nacer: resolverse a llegar con el esfuerzo de quien procura su luz…

Bien llegado sea también este libro, por el que felicitamos a su autor y también a la poesía en gallego, que parece encaminada hacia una línea de contenido metafísico y formas escuetas de alta densidad lírica.

¡Que máis dicir! O sol entre os dedos antóllasenos un libro feito premeditadamente, un reto que o autor se plantexa frente a unha nova situación vital. E abofé que a soubo resolver ben airosamente o poeta Xulio L. Valcárcel. O coñecemento, a sabiduría e a experiencia fixeron certo aquilo de que non hai temas maiores e menores, senón formulacións ben ou mal resolvidas. Evidentemente que a feliz execución fainos reafirmar unha vez máis no pensar pessoano de que “Tudo vale a pena/ se a alma nâo é pequena”.

Grande, ben grande, os resultados están á vista nesta selección que lles ofrecemos.

 

8.

O último poemario de Xulio L. Valcárcel, Memoria de Agosto, foi merecedor do premio de poesía “Miguel González Garcés” na súa terceira convocatoria e Premio da Crítica Española no 1994. Está prologado por Ramiro Fonte -“O factor humano”- e leva ilustracións do pintor Xosé Freixanes. Edición coidadísima, delicadeza exquisita na ilustración e sabiamente presentado.

¿Que supón Memoria de Agosto na traxectoria poética de Xulio L. Valcárcel? Cremos que o primeiro fruto de madurez plena, logo despois dos grandes logros de Solaina da ausencia e de O sol entre os dedos. En Memoria de Agosto consegue Xulio L. Valcárcel plasmar o mellor de si cunha técnica moi depurada, carente de grandes palabras vacías e procurando sempre a esencialización.

Atrás queda o mundo preocupante e angustiado de Víspera do día ou de Alba de auga sonámbula e, en menor medida, de Solaina da ausencia. Aquelas cores grises, aqueles invernos longos, aquela chuvia persistente riba da casa da palabra deron paso a uns ceos de luz, a unha mirada vitalista e afirmativa.

Se ben pervive certo recurso á memoria, selo persoal, e aquí entrariamos na temporalidade como temática recorrente no texto valcarciano (como tivemos oportunidade de comprobar), xa non se trata daquela visión abafante do paso do tempo: todo era cinza e ausencia, constatación das marcas da caída nos muros da derrota. Agora hai afirmación, fe de vida, que diriamos con permiso de Jorge Guillén. Tempo si, pero tempo pleno vivido en total sintonía co medio: as horas, as paisaxes, os espacios que xa non son vistos desde o lado da derrota e da perda. A vida é un don e como tal hai que vivila. Celebración, gozo, satisfación por se saber habitante dese espacio exterior que el tan ben interioriza no proceso de creación fundadora, chegando, ás veces, a unha certa postura panteísta de diluírse o eu no medio físico -espacio exterior- que xenerosamente o acolle.

Non obstante haberá que precisar que non todo é luz nos poemas de Memoria de Agosto. Podemos ver sombras e vellas obsesións que perviven nestes textos, permitíndonos, así, falar dunha mirada continuada na obra de Xulio, se ben tendo presente a modulación vital e afirmativa da que máis atrás falamos.

Memoria de Agosto está composto por corenta e sete poemas, todos eles titulados, sen outra organización externa estruturante que a simple continuidade acumulativa. Non obstante cremos que a disposición do comezo e do peche do poemario ten unha clara intención organizativa e como tal consideramos que se debe ler. Así, pois, antes de pasar a nos referir aos motivos que vertebran Memoria de Agosto -luz/claridade, espacio(s)/medio, o amor, as horas…- non debemos deixar de considerar o poema que abre, “Autopoética (palabras contra o tempo)”, e o que pecha, “Adagio, ofrenda última”, que pola súa disposición, e especialmente polo seu contido, xogan un papel de marco estruturante do poemario e son os creadores da atmosfera poética.

Na “Autopoética” preséntanos o material co que traballa: a palabra, as palabras. E el veas “leves”, “fráxiles”, un eco da vivencia que palpita na noite. Pero tamén sabe que, a pesar da súa fraxilidade e vulnerabilidade, as palabras resisten e son o eco da súa voz que se prolonga a través do espacio poético por riba do tempo. Leamos, para o caso, este anaco que pecha o poema:

(…)

Déixoas caer

como fillas perdidas

na indiferencia que as acolle.

Cavilo, ¿que farán sen min?

A penas tremor de ar,

tépedo pálpito de brisa,

as palabras

tenaces resisten

conmovidas,

pequenas chamas

alimentadas de amor

contra o tempo

(p. 23)

Se agora imos ao derradeiro poema podemos observar que hai unha correspondencia en canto aos presupostos desde os que poetiza Xulio L. Valcárcel. Copiamos enteiro o texto

ADAGIO, OFRENDA ÚLTIMA

A poeira do tempo

riba da memoria deste día

non me roube a súa difusa prata,

os seus ocres pálidos.

Non me deixe indefenso e nu

sen a súa inconcreta ofrenda

de matices ante a noite.

Non me deixe a ferida delicada

deste momento en música que vencido

de agonía e inclina,

sen a opulencia esplendorosa

dos bordados do seu traxe,

como unha fermosa dama que viste

de ouro a súa fráxil luz

diante da morte.

(p. 103)

O poeta recolle as flores do canto, a “fráxil luz”, o efémero esplendor deste día que vence no espello da memoria que devotamente se inclina perante o tempo que pasa asoballando todo e sementando sombras. De aí esa lenta, realista e consciente proposta que minuciosamente elabora neste poema: que as palabras sexan as que sigan falando, conservando a vivencia plena dese momento que pasa, para seguir pasando.

Cremos que a lectura paralela de un e doutro texto -“Autopoética” e “Adagio”- nos pon en disposición para entrar no resto dos poemas. Son palabras “contra o tempo”, como reza o subtítulo da autopoética. Desde esta perspectiva consideramos que debe ser lida esta Memoria de Agosto.

Xulio L. Valcárcel sempre tratou de empregar na súa obra a palabra espida, sincera, aparentemente sen artificios retóricos, querendo facer da súa prosposta poética unha voz creíble, elexíaca e en perfecta sintonía e solidariedade co home do seu tempo.

Os escenarios poemáticos mudan completamente. Todos son exteriores –collamos o texto que collamos- invadidos pola luz que ben pode ser do “Mencer”, do mediodía  “Hora redonda”, da tardiña “Praza de Siena” ou da noite “Espacio, 2”. E neses escenarios exteriores traspasados pola luz, que o poeta afanosamente recolle para o lector, deixa a súa vivencia de plena afirmación nas horas, nos días, nas cousas amadas, na arela da viaxe (quizais metafóra da vida), nese templo de luz que el sente ferido de claridade.

Outro aspecto digno de suliñar deste poemario é o afervoado canto amoroso. Hai toda unha serie de composicións que teñen como motivo central a celebración da vivencia na outredade faminina porque mercé a ela o poeta presente que é “Oficiante de claridade”.

Pero toda esta música de palabras coas que Xulio L. Valcárcel orquestou este concerto poemático vese ameazada polo tempo que paira e se agocha no interior do verso con todo o seu poder destrutor. Palabra alada, transparente, lixeira, fondamente conceptual na súa levidade fonda, celebradora, mais, en definitiva, música ameazada pola presencia das sombras que se entrevén.

9.

A razón que nos guiou en todo momento -neste traballo foi a de representar a voz uniforme de Xulio L. Valcárcel nos seus plurais rexistros temáticos e modulativos. Confiamos en que así sexa e que o lector poida –se for do seu agrado- continuar a viaxe a través dos poemarios do autor lucense.

A Coruña, xaneiro do 1995

Luciano Rodríguez

Publicado en Sen clasificar | Comentarios desactivados en EN VOZ BAIXA. A TRAVESÍA POÉTICA DE XULIO L. VALCÁRCEL